طبقه بندی پسماندها و اصول مدیریت شهری آنها
طبقه بندی پسماندها و اصول مدیریت شهری آنها
تعریف پسماند: پسماند به مواد زائد جامد، مایع یا گاز گفته میشود که حاصل فعالیتهای انسانی بوده و به دلیل فقدان ارزش مصرفی، به عنوان مواد دورریختنی تلقی میشوند. این ترکیبات ممکن است به طور مستقیم یا غیرمستقیم در فرآیندهای صنعتی، خانگی یا درمانی ایجاد شوند.
انواع پسماندها:
- پسماندهای معمولی یا عمومی: شامل کلیه زبالههایی هستند که در جریان زندگی روزمره تولید میشوند؛ از جمله زبالههای خانگی، نخالههای ناشی از فعالیتهای ساختمانی، و سایر مواردی که در شهرها، روستاها یا حاشیه نشینیها دیده میشوند. این پسماندها بیشترین حجم را در چرخه مدیریت شهری به خود اختصاص دادهاند.
- پسماندهای پزشکی و درمانی: این دسته شامل ضایعاتی میشود که در مراکز بهداشتی درمانی، بیمارستانها، کلینیکها و آزمایشگاههای تشخیص طبی تولید شده و به دلیل خاصیت عفونی یا زیانآور، نیازمند مدیریت ویژه هستند. برخی از این پسماندها به دلیل خطرناک بودن، در دسته بندی جداگانه تحت عنوان “پسماندهای خطرناک پزشکی” جای میگیرند و باید با روشهای تخصصی دفع یا بی خطرسازی شوند.
- پسماندهای بخش کشاورزی : پسماندهای حاصل از فعالیتهای کشاورزی شامل فضولات حیوانی، لاشه دام، طیور و آبزیان، محصولات کشاورزی فاسد یا غیرقابل مصرف هستند که عمدتاً در مزارع، دامداریها و مراکز پرورش تولید میشوند و به دلیل حجم بالا و قابلیت زیستی، نیازمند رسیدگی خاص به منظور جلوگیری از آلودگی خاک و منابع آبی هستند.
- پسماندهای صنعتی : این نوع از پسماندها ناشی از فعالیتهای کارخانهای، معدنی، پتروشیمی و نیروگاهی بوده و شامل مواد زائدی همچون لجن صنعتی، سرریزها، برادههای فلزی و ترکیبات نفتی است. به علت ترکیب شیمیایی خطرناک و غیرقابل تجزیه، مدیریت اصولی این پسماندها برای پیشگیری از آلودگیهای زیستمحیطی الزامی است.
- پسماندهای ویژه (خطرناک): پسماندهایی که حداقل یکی از ویژگیهای خطرساز مانند بیماری زایی، سمیت بالا، قابلیت انفجار یا اشتعال، خورندگی یا اثرات زیان آور بلند مدت بر محیط زیست را دارا باشند، در دسته “ویژه” طبقه بندی میشوند. این دسته شامل بخشهایی از پسماندهای پزشکی، صنعتی، کشاورزی و حتی برخی پسماندهای عادی با ماهیت خاص است که نیازمند مدیریت تخصصی و فرآیند بی خطرسازی هستند.
نظام مدیریت پسماند در فضاهای شهری
با رشد شهرنشینی و افزایش فعالیتهای انسانی، تولید پسماند به طور پیوسته در حال افزایش است. در پاسخ به این چالش، نهادی تحت عنوان «سازمان مدیریت پسماند» با هدف ساماندهی تولید، جمعآوری، پردازش و دفع اصولی زبالهها با رعایت استانداردهای زیست محیطی و سلامت عمومی شکل گرفت.
فرآیند مدیریت پسماند شهری و اجزای بنیادین آن
مدیریت صحیح پسماندهای شهری یکی از محورهای اصلی در تحقق توسعه پایدار و حفظ سلامت عمومی جوامع محسوب میشود. این فرآیند مجموعهای از اقدامات برنامه ریزیشده و تخصصیست که به منظور کاهش اثرات زیان آور پسماندها بر محیط زیست و سلامت انسان اجرا میگردد. در ادامه به بررسی اجزای اصلی این نظام میپردازیم:
کاهش پسماند در مبدأ تولید: اولین و مؤثرترین گام در مدیریت اصولی پسماند، کاستن از میزان تولید آن در نقطه آغازین است؛ یعنی قبل از آن که زباله ای شکل بگیرد. این امر با استفاده از محصولات با دوام، خرید هوشمندانه، اجتناب از مصرف گرایی و فرهنگ سازی در جامعه قابل دستیابی است.
کنترل سیستماتیک تولید مواد زائد: برنامه ریزی، پایش و نظارت بر روند تولید زبالهها در بخشهای مختلف شهری (مانند واحدهای تجاری، مسکونی و خدماتی) از طریق تدوین آیین نامهها، استفاده از فناوریهای پایش خودکار، و آموزشهای شهروندی امکان پذیر میشود.
ذخیره سازی و پردازش پسماند در محل تولید : جمعآوری و نگهداری صحیح پسماندها در مبدا میتواند از انتشار آلودگی، بوی نامطبوع و رشد عوامل بیماری زا جلوگیری کند. جداسازی اولیه و آمادهسازی پسماندها برای مراحل بعدی نیز در همین مرحله صورت میگیرد.
پردازش مقدماتی جهت تفکیک و آمادهسازی بازیافت : در این مرحله، زبالهها با استفاده از تجهیزات مختلف تفکیک میشوند تا مواد قابل بازیافت از سایر پسماندها جدا شوند. جداسازی مواد خشک، آلی و خطرناک میتواند کارایی مراحل بازیافت و دفع را افزایش دهد.
جمعآوری منظم و تفکیک شده پسماندها: نقش حیاتی ناوگان جمعآوری در زمانبندی دقیق، تفکیک پسماندها در محل، و تحویل امن آنها به مراکز پردازش، از ارکان موفقیت مدیریت شهری محسوب میشود. استفاده از سطلهای رنگی یا برچسبدار برای انواع پسماندها در بسیاری از کشورها متداول شده است.
حمل ونقل بهینه و ایمن تا مراکز دفع یا بازیافت: فرآیند جابهجایی پسماندها باید با رعایت اصول ایمنی، بهداشت و حداقل سازی خطرات زیست محیطی انجام شود. طراحی مسیرهای حمل، استفاده از خودروهای تخصصی و رعایت استانداردهای حمل مواد خطرناک در این مرحله اهمیت دارد.
فرآیند بازیافت و بهره برداری مجدد: با بازیافت زبالهها، منابع ارزشمند به چرخه مصرف بازمیگردند و نیاز به استخراج مواد خام جدید کاهش مییابد. این مرحله شامل تبدیل پسماندها به محصولات ثانویه قابل استفاده، مانند کمپوست، مواد خام صنعتی یا انرژی میشود.
دفع نهایی با رعایت اصول ایمنی و زیست محیطی: در صورتی که بازیافت امکان پذیر نباشد، پسماندها باید به شیوهای ایمن دفع شوند. دفن بهداشتی در لندفیلهای کنترل شده، سوزاندن اصولی زبالههای پزشکی یا خطرناک، و بیخطرسازی شیمیایی از جمله روشهای مؤثر در دفع نهایی هستند.
