آشنایی با ضایعات
آشنایی با ضایعات
ضایعات به طور کلی به محصولات و موادی اطلاق میشود که در فرآیند تولید دچار نقص یا آسیب شدهاند و دیگر قابلیت استفاده یا عرضه در بازار را ندارند. همچنین، این واژه به تجهیزاتی گفته میشود که به دلیل فرسودگی یا پایان عمر مفید، کاربرد اولیه خود را از دست داده اند و دیگر نمیتوان از آن ها در محل مصرف استفاده کرد.
این دسته از مواد اغلب دارای ارزش ترکیبی و آلیاژی بالایی هستند و معمولاً بازار فعالی برای خرید و فروش آنها وجود دارد. برخی صنایع قادرند بخشی از ضایعات را دوباره به چرخه تولید بازگردانند و از آنها به عنوان مادهٔ اولیه استفاده کنند؛ مانند صنایع آهن و فولاد یا تولید مقوا. در مقابل، برخی ضایعات در صنایع دیگر غیرقابل استفاده بوده و چارهای جز فروش یا امحاء آنها باقی نمیماند.
طبقه بندی انواع ضایعات
ضایعات صنعتی به صورت کلی در دو گروه اصلی جای میگیرند که هرکدام ویژگیها و دلایل شکل گیری خاص خود را دارند:
- ضایعات متداول یا نرمال: این نوع از ضایعات در جریان طبیعی تولید به وجود میآیند و اغلب نتیجهٔ نقصهای جزئی در فرآیند تولید هستند. میزان مشخصی از این نوع ضایعات همواره در محاسبات تولید لحاظ میشود. خوشبختانه، بسیاری از این مواد قابلیت بازیافت یا بازگشت به چرخه تولید را دارند و میتوان از آنها مجدداً بهعنوان مواد اولیه بهره گرفت.
- ضایعات غیرمتداول یا غیرعادی: این ضایعات معمولاً حاصل اشتباهات انسانی، استفاده از مواد اولیه نامرغوب، یا اختلالات غیرمعمول در روند تولید هستند. از آنجا که وقوع آنها اجتناب پذیر در نظر گرفته میشود، تولید چنین ضایعاتی بهعنوان خسارت محاسبه شده و در ارزیابی سود و زیان تأثیر منفی دارد.
تنوع ضایعات در صنایع گوناگون
تعریف ضایعات در صنایع مختلف بسته به نوع فعالیت و ماهیت محصولات آنها متفاوت است. بهعنوان نمونه، ضایعات حاصل از فرآیندهای تولید در صنعت فولاد با ضایعات مشابه در صنعت پلاستیک تفاوتهای چشم گیری دارند. همچنین، در حوزههایی مانند پزشکی و بیولوژی، ضایعات نه تنها از نظر نوع، بلکه از لحاظ نحوهٔ برخورد و روش دفع، نیازمند دقت و ملاحظات ویژهای هستند. در ادامه، به دسته بندی انواع ضایعات در صنایع مختلف و نحوهٔ مدیریت هر یک از آنها خواهیم پرداخت.
ضایعات فلزی در صنعت آهن و فولاد
- ضایعات آهنی از جمله ارزشمند ترین و پرکاربردترین انواع ضایعات صنعتی محسوب میشوند. این مواد میتوانند در نتیجهٔ نقصهای جزئی در مراحل تولید ایجاد شده باشند، یا از تجهیزاتی تشکیل شوند که بهدلیل فرسودگی، دیگر عملکرد مؤثری ندارند. صرفنظر از منشأ شکلگیری، این نوع ضایعات بهدلیل ترکیب فلزی غنی خود، تقاضای بالایی در بازار دارند و نقش کلیدی در تأمین مواد اولیه کارخانجات ذوب آهن ایفا میکنند. ضایعات آهنی، بسته به ماهیت و شرایط تولید، به انواع مختلفی تقسیم میشوند که در ادامه به معرفی آنها پرداخته خواهد شد.
ضایعات فلزی درجه یک در صنعت آهن
ضایعات درجه یک در صنایع فلزی عمدتاً محصول مستقیم فرآیند تولید نیستند، بلکه از تجهیزاتی تشکیل شدهاند که به مرور زمان، کارایی اولیه خود را از دست دادهاند. نمونههایی از این نوع ضایعات شامل سیمها و مفتولهای حلقه شده، بدنههای فرسوده موتورسیکلت و کشتی، شوفاژ و آبگرمکنهای بریده شده، ورقهای ترانس و قطعات آرمیچر هستند. این مواد معمولاً فاقد آلومینیوم بوده و امکان بازگشت به خطوط تولید اولیه را ندارند.
ضایعات فلزی درجه دو: ترکیبات کم ارزش اما قابل استفاده
ضایعات درجه دو نیز عمدتاً از تجهیزات فرسوده و محصولات آسیب دیده تشکیل شدهاند، با این تفاوت که ارزش ترکیبی آنها نسبت به ضایعات درجه یک پایین تر است. این گروه شامل قطعاتی همچون اگزوز خودرو، بدنهٔ وسایل نقلیه، بشکههای فلزی، کمدهای فلزی و سازههای بزرگ مانند توریهای مرغداری میشود.
با وجود ارزش کمتر، این مواد همچنان میتوانند در برخی صنایع مورد استفاده قرار گیرند و نقش منبعی برای تأمین مواد اولیه را ایفا کنند. بسته به نوع صنعت و کاربرد مورد نظر، ضایعات درجه دو نیز قابلیت فرآوری و بازیافت دارند.
ضایعات ناشی از محصولات گالوانیزه
این گروه از ضایعات عمدتاً شامل تجهیزات فرسوده در حوزههای آبرسانی و سیستمهای لوله کشی هستند که دارای پوشش گالوانیزه میباشند. به طور معمول، پس از پایان عمر مفید یا بروز خرابی در عملکرد، این مواد به عنوان ضایعات شناخته میشوند. به دلیل وجود لایهٔ گالوانیزه، استفاده مجدد از آنها در برخی صنایع با محدودیتهایی همراه است و همین امر موجب کاهش نسبی ارزش اقتصادی آنها نسبت به دیگر انواع ضایعات فلزی میشود.
از جمله نمونههای رایج در این گروه میتوان به لولههای آب گالوانیزه و کانالهای کولر اشاره کرد.
کاربردهای ضایعات آهن در صنایع مختلف
ضایعات آهنی بسته به نوع، کیفیت و ترکیب آلیاژی خود، در حوزههای گوناگون صنعتی مورد استفاده قرار میگیرند. در ادامه، مهم ترین موارد کاربرد آنها را مرور میکنیم:
- صنعت فولادسازی: اصلیترین و مهمترین مصرف ضایعات آهن مربوط به تولید فولاد است؛ به ویژه فولادهایی با مقاومت بالا در برابر خراش، سایش و ضربه. این ضایعات بهعنوان مادهٔ اولیه در کورههای ذوب مورد استفاده قرار میگیرند و نقشی کلیدی در شکلگیری آلیاژهای قدرتمند دارند.
- تولید لوازم خانگی: برخی از ضایعات آهنی، با توجه به نوع و ترکیب شان، در ساخت وسایلی مانند میز، صندلی، تختخواب و سایر مصنوعات فلزی خانگی به کار میروند. استفاده از این مواد میتواند هزینهٔ نهایی را کاهش داده و محصولات ارزان تری نسبت به نمونههای مشابه ارائه دهد.
- فعالیتهای هنری و مجسمهسازی: هنرمندان از ضایعات ذوب شده یا حتی شکل اولیهٔ آنها برای خلق آثار هنری مانند مجسمه و تندیس استفاده میکنند. گرچه این کاربرد محدود است، اما بخشی از ضایعات آهنی را درگیر خود میکند.
. صنایع مادر و زیربنایی: بسته به نوع آلیاژ، این ضایعات در تولید تجهیزات و قطعات مورد استفاده در صنایعی مانند خودروسازی، احداث راه و پل، و حتی ساخت هواپیما کاربرد دارند. البته استفاده از آنها در این بخشها نیازمند استانداردهای خاص و بررسیهای تخصصی است
بررسی جامع ضایعات پلاستیکی و انواع آن
پس از ضایعات فلزی، ضایعات پلاستیکی از مهم ترین و پُرارزش ترین پسماندهای صنعتی به شمار میآیند. این نوع مواد با توجه به ترکیب شیمیایی و ویژگیهای فیزیکی، در گروههای متنوعی قرار میگیرند که هرکدام کاربرد، ارزش و سطح ایمنی خاص خود را دارند:
- پلاستیکهای پت (PET): رایج ترین نوع ضایعات پلاستیکی، که معمولاً از بطریهای نوشابه، آب معدنی، شیر و روغن تشکیل شدهاند. پلیاتیلن ترفتالات در برابر ضربه و حرارت مقاوم بوده و برای محیط زیست و سلامت انسان کم خطر است. پس از خرد شدن، این مواد به شکل گرانول درآمده و به چرخه تولید باز میگردند.
- پلاستیکهای HDPE پلیاتیلن سنگین: ضایعاتی با رنگ کدر که عمدتاً در تولید ظروف شیمیایی مانند شویندهها استفاده میشوند. این مواد کاملاً قابل بازیافت بوده و آسیب زیست محیطی کمی دارند.
- پلاستیکهای PVC پلیوینیل کلراید: مورد استفاده در ساخت لولههای پلیکا و بطریهای روغن، اما به دلیل انتشار گازهای سمی در برابر حرارت، بازیافت این مواد دشوار بوده و تقاضای کمی دارند. این پلیمر در ساخت برخی ظروف یک بارمصرف نیز به کار میرود.
- پلاستیکهای LDPE پلیاتیلن سبک: به دلیل تراکم پایین، برای ساخت نایلون و کیسههای پلاستیکی استفاده میشود. با وجود ایمنی نسبی، این مواد قابلیت بازیافت کامل ندارند و ارزش اقتصادی پایینتری دارند.
- پلاستیکهای PP پلیپروپیلن: از این مواد در تولید ظروف غذایی با دهانه بزرگ مانند ظروف ماست و نیهای نوشیدنی استفاده میشود. پلیپروپیلن کاملاً قابل بازیافت بوده و برای انسان و محیط زیست بیخطر است.
- پلاستیکهای PS پلیاستایرن : بیشترین کاربرد آن در ظروف یک بارمصرف است. قرار گرفتن در معرض گرما موجب آزادسازی گازهای سمی شده و خطرات زیستمحیطی قابل توجهی دارد. با این وجود، بهدلیل حجم بالای تولید، بیشترین میزان بازیافت پلاستیک از این نوع صورت میگیرد.
- پلیکربنات (PC) : یکی از قدیمیترین انواع پلاستیک که در تولید تجهیزات کامپیوتری مانند کیس و ظروف غذا استفاده میشود. به دلیل خطر تولید گازهای سمی در برابر گرما، استفاده غذایی آن منسوخ شده اما همچنان قابل بازیافت است.
موارد کاربرد ضایعات پلاستیکی در صنایع و تولیدات مختلف
ضایعات پلاستیکی پس از بازیافت، در حوزههای متنوعی کاربرد پیدا میکنند و نقش مؤثری در تولید محصولات مختلف ایفا مینمایند. برخی از اصلیترین موارد استفاده عبارتاند از:
- روکش سیمها و کابلها : یکی از رایج ترین استفادهها، ساخت پوششهای عایق برای انواع سیمهای برق و شبکه است که دوام و انعطاف پذیری لازم را تأمین میکند.
- فومهای عایق ساختمانی: امروزه برخی ضایعات پلاستیکی در ساخت فومهایی مورد استفاده قرار میگیرند که بهعنوان عایق حرارتی و صوتی در ساختمان سازی به کار میروند.
- پوشش بسته بندی مواد غذایی: بازیافت پلیمرهای PET امکان تولید فیلمهای پلاستیکی بسته بندی برای محصولات غذایی را فراهم میسازد.
- چمن مصنوعی: برخی ترکیبات پلاستیکی در تولید پوششهای چمن مصنوعی مخصوص ورزشهای گلف، فوتبال و فضای سبز استفاده میشوند.
- آلات موسیقی: قطعاتی از ضایعات پلاستیکی در تولید سازهای تزئینی یا اجزای سبک آلات موسیقی کاربرد دارند.
- مبلمان پلاستیکی: در تولید مبلمان سبک خانگی و اداری با ساختار پلاستیکی از مواد بازیافتی استفاده میشود.
- الیاف فرش ماشینی: از ضایعات خاصی، الیاف مصنوعی تهیه میشود که در تولید فرشهای ماشینی بهکار میروند.
- آثار هنری و مجسمهسازی: هنرمندان با بهره گیری از پلاستیکهای بازیافتی، آثار هنری و مجسمههایی خلاقانه خلق میکنند.
ضایعات کاغذ و مقوا؛ منابع پرارزش در صنعت بازیافت
ضایعات کاغذ و مقوا از جمله پسماندهایی هستند که به دلیل استفاده گسترده در صنایع مختلف، حجم تولید بالایی دارند. بسته بندیها، دفترچهها، مقواهای صنعتی و انواع کاغذهای مصرفی پس از استفاده، به عنوان ضایعات شناخته میشوند که قابلیت بازیافت بالایی دارند.
کارخانههای تولید مقوا از اصلی ترین متقاضیان این نوع ضایعات به شمار میروند. این واحدهای صنعتی با جمعآوری انواع بسته بندیهای مقوایی و کاغذی، آنها را بهعنوان مواد اولیه در تولید مجدد به کار میگیرند. به دلیل تقاضای بالا و چرخه ی سریع بازیافت، این کارخانهها جزو پرمشغله ترین واحدها در شهرکهای صنعتی محسوب میشوند.
فعالیت در حوزهٔ بازیافت کاغذ و مقوا نه تنها از نظر اقتصادی سودآور است، بلکه نقش مهمی در حفظ محیط زیست ایفا میکند. استفاده مجدد از این مواد ضمن کاهش حجم زبالههای سلولزی، نیاز به منابع طبیعی مانند چوب را نیز کاهش میدهد.
